Społeczność zbyt często pomijana

Żydzi Wołynia: polscy obywatele, ofiary Zagłady i przemocy nacjonalistycznej

Przed wojną na Wołyniu żyła duża i zróżnicowana społeczność żydowska, której większość stanowili obywatele II Rzeczypospolitej. Ogromna większość została zamordowana w Zagładzie zorganizowanej przez nazistowskie Niemcy. Źródła dokumentują także udział lokalnej policji pomocniczej, działaczy nacjonalistycznych oraz zabójstwa Żydów, którzy przeżywali w ukryciu. Historie te trzeba łączyć, ale bez mieszania odrębnych kampanii i struktur dowodzenia.

Obywatelstwo i tożsamość

Według spisu z 1931 r. w województwie wołyńskim mieszkało około 208 tys. Żydów. W sensie prawnym byli obywatelami Polski, lecz obywatelstwo nie rozstrzygało o tożsamości narodowej ani kulturowej. Wielu identyfikowało się przede wszystkim jako Żydzi i w różnych sytuacjach posługiwało się jidysz, hebrajskim, polskim, rosyjskim lub ukraińskim. Precyzyjne określenie brzmi więc „Żydzi Wołynia, przedwojenni obywatele polscy”.

Zagłada i główna odpowiedzialność

Głównym organizatorem i sprawcą Zagłady na Wołyniu było państwo nazistowskich Niemiec działające przez SS, policję bezpieczeństwa, policję porządkową, żandarmerię i administrację okupacyjną. Niemieckie struktury tworzyły getta, kierowały masowymi egzekucjami i przeprowadzały deportacje. Lokalna policja pomocnicza i inni kolaboranci pełnili służbę wartowniczą, dokonywali aresztowań, konwojowali ofiary i uczestniczyli bezpośrednio w mordach. Ta hierarchia odpowiedzialności musi pozostać czytelna.

OUN, UPA i Żydzi ukrywający się

Relacje ocalałych i badania dokumentują przemoc antysemicką z udziałem działaczy OUN, bojówek nacjonalistycznych i członków UPA, szczególnie wobec Żydów, którzy uciekli z gett albo przeżywali w lasach i kryjówkach. Materiał dowodowy różni się zależnie od miejsca i okresu, dlatego każdy przypadek wymaga weryfikacji na poziomie źródła. Należy odnotowywać takie zabójstwa tam, gdzie dowody wskazują sprawców. Błędem byłoby jednak przypisywanie UPA całej Zagłady Żydów wołyńskich lub usuwanie z opisu niemieckiego kierownictwa tej kampanii.

Jak portal to wdraża

Portal nie łączy automatycznie wszystkich miejsc Zagłady z warstwą antypolskich zbrodni wołyńsko-galicyjskich. Pomieszałoby to różne kampanie, daty i struktury sprawców. Żydowska grupa ofiar jest dodawana do rekordu miejscowości wtedy, gdy źródło wyraźnie potwierdza jej obecność w opisywanym wydarzeniu. Osobne artykuły objaśniają szerszy kontekst Zagłady, a rekord konkretnego miejsca musi jasno podawać, kto zabił kogo, kiedy i na jakiej podstawie.

Źródła