Bohaterowie dla jednych, odpowiedzialni za zbrodnie dla innych

Dlaczego Bandera i Szuchewycz mają ulice, pomniki i tablice?

W dużej części ukraińskiej pamięci publicznej Stepan Bandera i Roman Szuchewycz symbolizują walkę o niepodległe państwo oraz zbrojny opór wobec ZSRR. W pamięci polskiej i żydowskiej są nierozdzielnie związani z przemocą OUN i UPA wobec ludności cywilnej. Ich upamiętnienia pokazują więc rzeczywisty konflikt narracji historycznych, a nie tylko spór o nazwy.

Dlaczego są upamiętniani w Ukrainie

Bandera kierował rewolucyjną frakcją OUN, a Szuchewycz został głównym dowódcą UPA i jedną z najważniejszych postaci podziemia. Ich zwolennicy podkreślają dążenie do państwowości ukraińskiej, opór wobec obcej dominacji na różnych etapach oraz powojenną walkę z sowieckim aparatem bezpieczeństwa. Po 1991 r., a szczególnie po rosyjskiej agresji rozpoczętej w 2014 r., opór antysowiecki zyskał dodatkową siłę symboliczną. Dlatego część władz lokalnych, organizacji społecznych i instytucji pamięci wspierała zmianę nazw ulic i inne formy upamiętnienia.

Dlaczego te upamiętnienia budzą sprzeciw

OUN-B promowała autorytarną i etnicznie wykluczającą odmianę nacjonalizmu, a związane z nią struktury uczestniczyły w terrorze politycznym, przemocy antysemickiej i kampanii antypolskiej. Oddziały UPA pod dowództwem Szuchewycza brały udział w masowym zabijaniu i wypędzaniu polskiej ludności cywilnej. Bandera podczas znacznej części masakr z lat 1943-1944 pozostawał w niemieckim areszcie, co ma znaczenie dla oceny bezpośredniego kierowania, ale ruch działał pod jego nazwiskiem i w ramach ideologii jego frakcji. Odpowiedzialność historyczną trzeba więc analizować osobno na poziomie ideologii, przywództwa, dowodzenia i bezpośredniego udziału.

Co naprawdę mówi pomnik

Pomnik pokazuje, że dana społeczność, instytucja lub władza polityczna zdecydowała się w określonym czasie uhonorować konkretną osobę. Nie dowodzi, że wszyscy mieszkańcy podzielają tę ocenę, i nie usuwa wcześniejszych zbrodni. Treść inskrypcji, fundator, ceremonia odsłonięcia i późniejsze wykorzystanie polityczne są częścią materiału dowodowego. Zmiany po 2014 i 2022 r. pokazują również, jak współczesna wojna może przekształcać publiczne znaczenie dawnych postaci.

Jak atlas pokazuje postacie sporne

Atlas dokumentuje obiekt i akt upamiętnienia, a nie wyraża aprobaty dla patrona. Rekordy podają osobę, typ obiektu, lokalizację, inskrypcję, datę i źródła. Osobny kontekst wyjaśnia, dlaczego ta sama postać może funkcjonować w Ukrainie jako symbol niepodległości, a w pamięci polskiej lub żydowskiej jako symbol masowej przemocy wobec cywilów. Takie rozróżnienie pozwala mapie ujawnić konflikt pamięci bez powtarzania propagandy którejkolwiek strony.

Źródła